Dag lezer, 

Tijd voor wat filosofie. Nu de wereld elke dag op ontploffen lijkt te staan en wij dringend conserven en bidons met water zouden moeten hamsteren, is ook dat volgens de wetenschapsredactie mogelijk een essentieel hebbeding om nu in grote hoeveelheden in te slaan. 

Optimisme zonder hoop, bijvoorbeeld, zoals de Nederlandse schrijver Tommy Wieringa dat aanhangt. In zijn nieuwe essay daarover betoogt hij dat de klimaatcrisis ons heeft opgezadeld met “een vorm van toekomstloosheid die zonder precedent is in de menselijke geschiedenis”, want oorlogen gaan voorbij terwijl de verhoogde CO2-concentratie in onze atmosfeer blijft. “In eindige crisissen – zoals een oorlog, een recessie of een pandemie – is hoop wel degelijk van belang”, zegt Wieringa. “Er is een oriëntatiepunt, je weet waar naartoe. 

Maar in een crisis zonder eindpunt, zoals de klimaatcrisis, is hoop geen bruikbare geesteshouding. Als de patiënt ongeneeslijk ziek is, heb je geen hoop nodig, maar een vorm van optimisme om de dag door te komen.”

Hoop is volgens Wieringa, de verwachting, optimisme de handeling. Door beide van elkaar los te koppelen, zo stelt hij, geef je de handeling een grotere levenskans dan de verwachting. En dus blijft hij in zijn wijk zwerfvuil oprapen, ook al weet hij dat er de volgende dag nieuw zwerfvuil zal liggen. De handeling is het doel. Moedeloos worden omdat het misschien niet veel uitmaakt, is er niet bij, want je hoopt niet meer.

Maar je kan het ook omdraaien. Dat doen literatuurprofessor Terry Eagleton, auteur van het boek Hope without Optimism, en schrijfster Rebecca Solnit, die Hope in the Dark schreef. Eagleton stelt dat je geen optimisme hoeft te omarmen, wat logisch gezien absurd is, noch pessimisme, wat inherent defaitistisch is, maar eerder hoop, wat aangeeft dat er nog gevechten zijn waar je om geeft. Solnit stelt: “Optimisme en pessimisme zijn beide passief. Hoop omarmt de radicale onzekerheid over de toekomst en is de overtuiging dat het wel de moeite loont om te proberen te doen wat goed is.”

Welke strategie u ook kiest, volgens ons bent u met deze inzichten beter gewapend om het dagelijkse nieuws te lijf te gaan.

Bijvoorbeeld over hoe algemene kunstmatige intelligentie of AGI, die onze cognitieve vermogens evenaart of overtreft, nog dit decennium haar intrede zal maken. “Elke week ontmoet ik programmeurs en ondernemers die aan AI werken en die tegen me zeggen dat er een grote verandering op ons afkomt, een wereldschokkende verandering, het soort transformatie dat we nog nooit hebben gezien”, schrijft The New York Times-journalist Kevin Roose, die waarschuwt dat we daar helemaal niet op voorbereid zijn.

En de mensen die het dichtst bij de technologie staan, de werknemers en leidinggevenden van de toonaangevende AI-labo’s, maken zich het meest zorgen over de snelheid waarmee de technologie zich ontwikkelt. “De toonaangevende AI-bedrijven bereiden zich actief voor op de komst van AGI en bestuderen potentieel angstaanjagende eigenschappen van hun modellen, bijvoorbeeld of ze in staat zijn tot misleiding, in afwachting van het moment dat ze capabeler en autonomer worden”, meldt Roose.

Of het bericht dat we in een vicieuze energie-cirkel belanden. Zo blijkt uit een nieuwe analyse van het Internationaal Energie Agentschap dat het vorig jaar zo warm was dat airconditioners de broeikasgasuitstoot aanzienlijk deden stijgen. In 2024 nam de broeikasgasuitstoot uit energie wereldwijd toe met 0,8 procent. Liefst de helft daarvan kwam van koelingsapparatuur. Kortom: hoe heter het wordt, hoe meer we de opwarming van de aarde aanjagen met onze verkoelende machines. En zoals wij eerder al berichtten is die ‘airco-risatie’ ook bij ons volop aan de gang.

Ondertussen halveert Shell zijn groene investeringen en pleegt Ikea “een roofoveral op de natuur” door “per seconde een boom te vellen onder andere in beschermde Roemeense bossen”, zo berichten onderzoeksjournalisten van onze Nederlandse zusterkrant De Volkskrant.

Je zou er op den duur minder goed van gaan slapen. Maar het lijkt ons aannemelijker dat de meeste slechte slapers dat eerder aan hun smartphonegebruik te danken hebben dan aan grote zorgen om de natuur. Nieuw onderzoek bij Noorse jonge volwassenen toont in ieder geval aan dat elk uur scrollen in bed hen bijna een halfuur slaap kost.

Voor wie altijd moe is, maar toch goed slaapt, kunnen nieuwe wetenschappelijke inzichten misschien soelaas bieden. Stap één blijft nog altijd nagaan of je wel écht goed slaapt, zegt slaapexpert Johan Verbraecken (UZ Antwerpen). Nogal wat mensen hebben namelijk onterecht de indruk dat ze goed slapen en voelen zich zeer vaak als een uitgewrongen schotelvod omdat ze niet beseffen dat hun slaap niet goed is.

Maar wanneer het niet aan je slaap ligt en bloedtests niet op bepaalde tekorten wijzen die chronische vermoeidheid kunnen veroorzaken, dan loont het de moeite om verder te zoeken. Zo wordt het steeds duidelijker dat ook gematigde maar aanhoudende infecties een oorzaak kunnen zijn. Slecht voor je ‘mitochondriën’ zorgen, de energiefabriekjes in je cellen, kan je ook ‘altijd moe’ maken. Te veel en te gesuikerd eten en te weinig bewegen zijn nefast voor die essentiële energieproducenten.

Nachtelijk gepieker over de staat van het klimaat kunnen we ook wat dempen met een nieuwe studie van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Daaruit blijkt dat ambitieuze klimaatmaatregelen het mondiale bbp tegen 2040 kunnen verhogen. Dat leest u goed: verhogen en niet verlagen, zoals we meestal horen. Door meer efficiëntie, productiviteit en innovatie kan de wereldeconomie binnen vijftien jaar groeien met 0,2 procent, wat ongeveer overeenkomt met de omvang van de Zweedse economie.

En topdiplomaat Christiana Figueres kan mensen met klimaatangsten die de slaap niet vatten geruststellende dingen in het oor fluisteren. De Costa-Ricaanse, een van de architecten van het klimaatakkoord van Parijs, benadrukt bijvoorbeeld dat “fossiele brandstoffen nog wel alomtegenwoordig zijn”, maar dat “we tegelijkertijd vorig jaar twee biljoen dollar in hernieuwbare energie hebben geïnvesteerd, dubbel zoveel als in fossiel” en dat “de verkoop van elektrische wagens exponentieel stijgt. We zijn er nog niet, maar de richting waarin we bewegen is wel duidelijk.”

En Figueres biedt ook een filosofische oppepper. Ze heeft de internationale organisatie Global Optimism opgericht , die met onder andere podcasts en boeken nog een andere variant op ‘optimisme’ bepleit en verspreidt: koppig optimisme. In een gesprek met collega Dieter De Cleene zegt ze daarover: “Dat is geen blind vertrouwen dat het allemaal wel zal meevallen, dat is de realiteit en wetenschap ontkennen. Het gaat erom te beseffen dat de uitdaging enorm is, dat er veel hindernissen overwonnen moeten worden, maar jezelf ervan te overtuigen dat we die uitdaging aankunnen. Iedereen kan daaraan meewerken door anderen op de urgentie te wijzen en en na te denken over hoe je zelf kan bijdragen aan die betere toekomst.”

Hoopvolle en optimistische groeten, 

De wetenschapsredactie